[İsmail Hüsrev Tökin, Dünya İktisadiyatı / Haziran 1932]
Akvam cemiyetinin milletler arasında bir iktisadî anlaşma tesisi yolundaki mesaisi 1920 senesinde Brükselde toplanan malî konferansla başlar. Dünya harbini müteakip mağlûp milletlerin de iştirak ettiği bu ilk beynelmilel konferansta Avrupa maliyesini alâkadar eden bu meseleler (bütçe prensipleri,dahilî ve haricî istikrazlar, para siyaseti, kredi işleri, merkez bankalarının rolleri ilh.) masa üzerine getirilmiş ve bunların halli çareleri müzakere edilmişti. Bu müzakerelerden sonra iştirak eden devletlerin derhal tatbik etmesi talep olunan kararlar verilmişti. Fakat bu kararlar ancak verilmekle kalmış, konferans dağıldıktan sonra hiçbir devlet bunları nazarı itibare almamış, herkes katastroftan kurtulmak için kendi başına müstakil tetbirlere müracaat etmişti. Mamafih Brüksel konferansının şu iyiliği oldu: Harbin Avrupada tevlit ettiği mâlî buhrana ve mâlî meselelere Akvam Cemiyetinin iktisadî sulh namına müdahalesini usul haline getirdi. İlk zamanlar daha ziyade siyasî bir maksatla kurulmuş olan akvam cemiyetine, konferansı müteakip teşkilâtlarına ilâve olunan bir malî komita ile bir çok iktisadî vazifeler yükletildi. Fakat Avrupa hükûmetlerinin malî işlerini tetkik ve ıslaha memur olan bu komitada galiplerden hiç biri dahilî maliye işlerinin beynelmilel bir politika mevzuu olmasına rıza göstermemiş hattâ bütün beynelmileliyetine rağmen borçlar meselesi bile her devletin millî siyasetinin hududu dahilinde kalmıştır. Neticede beynelmilel “tetkiklerin” mevzuuna, galiplerce, millî siyasetleri haricinde kalması ve Cemiyeti Akvamın “afakî” ve “müstakil” olarak tetkik ve mütalaa etmesi münasip görülen meseleler alınmıştır.
***
Cemiyeti Akvam, maliyesi bozuk memleketlerin malî işlerinin ıslâhında beynelmilel istikrazlardan istifade etmiştir. Bu nevi istikrazlarla ilk yardım Avusturyaya yapıldı.
1914-18 harbini müteakip Avusturyanın vaziyeti pek ümitsizdi. Habsburg monarşisi yıkılmış, asıl Avusturyaya isabet eden avuçiçi kadar sahada hükûmet, vaziyete hâkim olmaktan âciz kalmıştı.
7 Ağustos 1922 tarihinde Avusturya maliyesini tetkike memur olan Cemiyeti Akvam komisyonunun raporunda da işaret edildiği gibi “bütün içtimaî sarsıntılara gebe bir buhran” memleketin üzerine çökmüştü. Avusturya devlet reisleri yardım bulmak maksadile bir taraftan bütün Avrupa paytahtlarının kapularını çalıyor diğer taraftan da Berlin’de ilhak “Anschluss” meselesi üzerinde müzakeratta bulunuyorlardı. Avusturya’nın Almanyaya iltihakından fevkalâde ürken galipler, derhal Avusturya işlerine müdahaleye zaruret gördüler. Fakat bu müdahalenin harpten evvelki gibi doğrudan doğruya değil, Cemiyeti Akvam vasıtasile yapılması muvafık talakki edildi: Avusturya, Akvam Cemiyetinin visayetine tevdi olundu.
Cemiyeti Akvam şurasına verilen visayeti natık raporda deniliyordı ki, “Avusturya son üç senedenberi teberrüler mahiyetini alan dahilî ve hususî istikrazlarla yaşamaktadır. Avusturyanın istihlâkâtı, istihsalâtından fazladır. Maliyesinin ve iktisadiyatının ıslahı için şimdiye kadar yapılmış olan avanslar, gündelik ihtiyaçların kapatılmasına sarfedilmiştir. Yeni ikrazat, zarurî ıslahatın tatbiki işine hasrolunmalıdır. Islahat devri, bazı illetlerle malûl olabilir. Bunun için ya 1919 senesindenberi geçirilen müşkülâttan daha ağır müşkülâta katlanmak yahutta inhilâl ve sefalet yollarından birini seçmek lâzımdır. Avusturya için hariçten yapılacak ıslahata bilâ kayt ve şart inkiyat etmekten başka çare yoktur.”
4 Tekşrini evvel 1922 tarihinde Avusturya ile Fransa, İtalya, Çekoslovakya, Belçika arasında malî ıslahat tedbirlerini ihtiva eden üç protokol imzalandı. Protokollar mucibince, Avusturya hükûmeti, maliyesini Cemiyeti Akvam namına beynelmilel bir kontrol heyetine tevdi etti.
Akvam Cemiyetinin Viyana’da teşekkül eden bu heyetine Avusturyaya yapılan istikrazların garantisini deruhte etmiş olan devletlerin mümessilleri iştirak ettiler. Salâhiyeti fevkâlâdeyi haiz bulunan bu heyet, hükûmetten evvel devlet bütçesini tasdik ve hükûmetin sarfiyatını mürakabe ederdi. Avusturya, istiklâlinden yaptığı bu fedakârlıklara mukabil, ancak tamirat borçlarının yirmi sene tecili müsadesini alabildi.
İkinci bir tedbir olmak üzere cemiyeti akvam vasıtasile 3 1/2 milyon Sterlinlik kısa vadeli bir istikraz aktolundu. Bütçe açıklarını kapamağa tahsis olunan bu para şu piyasalardan tedarik olunmuştu: (Bin Sterlin olarak)
| Londra | 1.800 |
| Paris | 800 |
| Amsterdam | 500 |
| Brüksel | 100 |
| Stokholm | 100 |
| Zürich | 200 |
Avusturya hükum(?) istikrazlara karşılık olarak tütün inhisarı ile gümrük varidatını gösterdi. İstikrazları garanti eden İngiltere, Fransa, İtalya, Çekoslovakya hükûmetlerinden her biri emisyonların yüzde 24 1/2unu Belçikada yüzde ikisini temin etmişti.
Hükûmet, birinci emisyonun nisbî muvaffakiyetinden sonra uzun vadeli ve yirmi senede amortili ikinci bir istikraz akti müsaadesi aldı. Yekûnu 585 milyon altın kuron olan bu ikinci istikraz da şöyle plase edilmişti:
| Kreditörler | Emisyon miktarı | İskanto faizi (%) |
| İngiltere Bankası | (sterlin) 14 milyon | 6 |
| Morgan and Co. | (dolar) 25 milyon | 7 |
| Stokholm Etskild | (kuron) 13 milyon | 6 |
| Hop. Co. Amsterdam | (florin) 3 milyon | 6 |
| Union Franç. de Geneve | (frank) 25 milyon | 6 |
| Societe Gen. Belg. | (belga) 25 milyon | 6 |
| Postsparkasse Viyana | (dolar) 13 milyon | 7 |
| Banque des Pays-Bas | (frs) 170 milyon | 6 1/2 |
| Banca d’İtalia | (liret) 200 milyon | 6 1/2 |
| Çek hükûmeti | (kuron) 60 milyon | - |
Bu istikrazın 254 milyon kronu evvelki borçların itfasına tahsis ve 50 milyonu da ihtiyat olarak açıktan depozite edildi. Bütçeyi tevazün ettirmek için Cemiyeti Akvam âlî komisyonu emrinde 276 milyon kaldı. Bu font Avusturya hükûmetinin dahilde akdettiği 18 milyon kronluk istikraz ve devlet tahvilâtının mecburi olarak plase eylemesinden mütevellit 18 milyon kronla takviye edildi. Bütün bu menabi, devlet bütçesinin tevazününü ve paranın istikrarını temin ederek kısa bir zaman zarfında Avusturyanın maliyesini stabilize etti.
Âlî komisyonun (heyetin) ilk işi evrakı nakdiye ihracını menetmek olmuştu. Eski evrakı nakdiye, yeni teşekkül eden emisiyon bankasına devredildi. Bu bankanın teşekkül senesi olan 1923 senesi nihayetinde Avusturya kronu 1/15000′e düşünce kronun yerine yeni ve sabit para olarak şilin ikame olundu. Bütçe açıklarile şiddetli bir mücadele başladı. 569.7 milyon altın kronluk bütçe 316.8 milyon açık veriyordu. 1923 senesi ortalarında âlî komisyon hükûmete, bütçenin 536.9 milyona indirilmesini kabul ettirdi. 1924 senesinde bir hareket daha yapılarak 495.9 milyona inmiş olan bütçe 438.9 milyona düşürüldü. 1923 senesinde 158.2 milyon olan bütçe açığı 1924′de 13 milyon olmuş ve 1925′te temamen kapanmıştı. Hattâ bir fazla bile vermişti. Bu netice üzerine 1926 senesinde âlî komisyon da vazifesine nihayet verdi.
***
Akvam cemiyeti Macaristana da ayni şekilde malî yardımda bulundu. Yalnız arada şu fark vardır: Avusturya malî muavenet için Akvam Cemiyetine kendi müracaat ettiği halde Macaristan böyle bir arzu göstermemiş ve visayet altına girmeğe başkaları tarafından icbar edilmiştir.
29 Eylül 1932 tarihinde Macaristanın komşusu olan devletler, Cemiyeti Akvama müracaat ederek “Macaristanda hâkim olan malî kaosun” kendi memleketlerinde malî islâhat icrâsına imkân vermediğini ileri sürdüler ve kendi islâhat işlerinin teshili maksadile Macaristan için Cemiyeti Akvam tarafından bir malî islâhat plânı ihzar ve bunun tatbik edilmesini rica ettiler. Tamirat komisyonu tarafından pek muvafık görülen bu teklif üzerine 14 Mart 1924 tarihinde Macaristan bir malî islâhat protokolu imzaladı. Viyanada olduğu gibi Peştede de bir âlî komisyon teşekkül etti. Ayni senenin Temmuzunda Cemiyeti Akvam vasıtasile ilk istikraz akdolundu. On milyon sterlinden ibaret olan bu istikraz şu piyasalardan temin edilmişti.
| Londra | 7.902.700 sterlin |
| Newyork | 1.733.606 dolar |
| Amsterdam | 433.605 sterlin |
| Stokholm | 280.772 sterlin |
| Roma | 1.696.864 sterlin |
| İsviçre | 1.226.996 sterlin |
| Prag | 568.848 sterlin |
| Macaristan | 543.195 sterlin |
İstikrazı garanti eden İngiltere, Fransa, İtalya, Çekoslovakya, Romanya, Yugoslavya hükûmetleri mümessilleri hususî bir kontrol komisyonu teşkil ederek Cemiyeti Akvam komisyonu ile müştereken Macaristan maliyesinin kontrolünü ellerine aldılar.
***
Estonyanın aktettiği istikrazın şekli de şayanı dikkattir. Estonya hükûmetinin ricası üzerine Estonyanın iktisadî vaziyetini tetkik eden Cemiyeti Akvam komisyonu, hükûmetin maliye sisteminde bazı esaslı tebeddüllerin icrasını ve Estonya devlet bankası nizamnamesinin Cemiyeti Akvam tarafından ihzar olunan nümunelik nizamnamelere göre tadilini ve bir ipotek müessesesi vücuda getirilmesini teklif etmişti.
Bozuk olan dahilî siyasî işlerinin gün geçtikçe yeni ihtilatlar peyda etmesi Estonya hükûmetini, Akvam Cemiyetinin teklifini kabule ve 1350 bin sterlinlik bir istikraz aktine mecbur bıraktı. Protokol mucibince, Estonya millî bankasına tayin olunan müşavir, Akvam Cemiyeti komisyonunun bütün tekliflerini birer birer tatbik ettirdi. Merkez ihraç bankasının nizamnamesi temamen değiştirildi. Devlet tarafından çıkarılmış olan bütün hazine evrakı merkez bankasına devrolundu. Diğer bütün emisyon işleri devlet bankasının inhisarına verildi. Para tedavülünü tanzim eden fevkalade mahiyette kanunlar çıkarıldı. 1928 senesinde Estonya parası ve Estonya maliyesi istikrar buldu.
***
Cemiyeti Akvam istikrazları arasında Yunanistan istikrazları da mühimdir. Anadolu hezimetinden 1.400.000, mübadilin ilticasından sonra Yunanistan bütçesi delik deşik olmuştu. Nihayet 1923′te hükûmet Akvam Cemiyetine müracaata mecbur olarak “moral ve teknik muavenet” reca etti.
Akvam Cemiyeti, bu talebin mevzuunu tetkik etmesi için doktor Nansen’i âlt komser olarak Yunanistana gönderdi. Yunan mahacirlerile meşgul olmak üzere ayrıca malî komite nezdinde birde muhtar komisyon teşkil etti. Bu komite mübadil ve mahacirlerin iskân ve iaşe işlerini üzerine aldı. 1924 senesinde aşağıdaki piyasalara plase edilen beynelmilel bir istikraz aktolundu:
| Londra | 7.500 bin Sterlin |
| Newyork | 2.300 bin Sterlin |
| Atina | 2.300 bin Sterlin |
Bu istikraz, memleket dahilinde asayişin mefkudiyeti dolayısile kısa vadeli olarak yapılmıştı. Hattâ istikraz tahvilâtının satışından mütevellit paralar, Yunanistan hükûmetinin emrine tahsis olunmamış İngiltere Bankasına yatırılmış ve muhtar komsiyona avanslar şeklinde ikraz olunmuştu. Komisyon da bu parayı Âlî komisyonun kontrolu altında Yunan hükûmetine ceste ceste vermişti.
Avanslar şu maksatlara sarfedildi:
| Ziraî koloniler teşkiline | 7.911.023 Sterlin |
| Şehirlerdeki iskân işlerine | 1.051.174 Sterlin |
| İdarî masraflara | 113.656 Sterlin |
İstikrazlar sayesinde muhacir ve mübadillerden 170 bin ailenin iskânı temin edilmişti. Fakat diğer taraftan bu işe kendi kesesinden para sarfetmiş olan Yunan hükûmeti istikraz olunan para bitince tekrar malî bir buhranla karşılaştı. Cemiyeti Akvam tekrar vaziyete müdahale etti. Bir istikraz daha tertip ederek Yunanistan maliyesinin ıslahını deruhte etti.
1927 senesinde aktolunan 9 milyon sterlinlik istikrazın 3 milyonu muhacirlerin nihaî iskânına, 3 milyonu geçen senelerden müdevver bütçe açıklarına, 3 milyonu da drahminin istikrarına tahsis edildi. Bu istikraz vasıtasile Yunanistan maliyesinin idare ve kontrolu tamamen Akvam Cemiyetinin eline geçti. Akvam Cemiyetinin teklif ettiği bütün ıslahat tedbirleri meb’usan meclisinden fevkalade kanunlar olarak geçirildi.
***
Verdiğimiz bu birkaç karakteristik misalde ve burada mezuubahs etmediğimiz diğer müstakriz devletlerde (Finlandiya, Danzig, Romanya ilâh.) müşterek olan cihet, istikrazlar sayesinde ve Cemiyeti Akvam vasıtasile küçük ve iktisaden geri ve mağlup memleketlerin bütün maliye işlerinin büyük ve galip devletlerin kontorolu altına girmiş olmasıdır. Müstakriz memleketlere gönderilen âlî komisyonlar ve müşavirler, bütçelerin kabulünde, devlet bankalarının nizamnamelerini sermaye ikraz eden devletlerin menafiine muvafık bir şekilde tadilde hattâ, bazı dahilî siyaset işlerine müdahalede tamamen sahibi salahiyettirler. İki misal verelim: Romanya hükûmeti nezdinde bulunan M. Rist, geçenlerde hazırladığı son raporunda Romen milletinin menafiinden ziyade mukriz devletlerin menfeatlerini nazarı dikkate almış ve borçların bilâinkita muntazaman ödenebilmesi için Romanyada maaşlardan yüzde 50 tevkifat icrasını teklif etmiştir. Bulgaristan, muhacirlerini iskân için Cemiyeti Akvamdan istikraz aktettikten sonar, muhacirlerini istediği yerlere yerleştirememiştir. Akvam Cemiyeti bu iskân işine müdahale ederek mühacirlerin Romen ve Yugoslav hudutlarından 50şer kilometre dahile yerleştirilmesini emretmiş ve bu böyle olmuştur.
Bundan maada, yukarda bahsı geçen istikrazların muvaffakiyetli neticeler vermesinin sebebini, dünyada bugünkü bünye inhilâline tekaddüm eden iktisadî îtilâ senelerinde aramak lâzımdır. O zamanlar (yani 1929′dan evvel) istihsalde daimî bir tezayüt, dünya ticaretinde daimî bir inkişaf, işsizlikte mütemadî bir tenakus vardı. Bütün bunlar millî iktisatların dolayısile devlet bütçelerinin gelirini yükseltmiş, tediye kabiliyetlerini arttırmıştı. Müstakrız devletler, her sene istikrazların faizlerini öderken, tediye bilançolarında tahassül eden açıkları, cihan piyasalarına arzettikleri ve daima satabildikleri emtianın ihracatile mükemmelen kapayabiliyorlardı. Bugün cihanın bu vaziyetinde pek esaslı bir tebeddül olduğu herkesin malûmudur. Her memlekette istihsal tenakus etmiş, işsizlik akıllara hayret verecek derecede artmış, ziraî emtia fiatları düşmüş, dünya ticareti fevkalâde daralmış binnetice ihraç olunacak emtianın kârlı satış imkânları azalmıştır. Bütün bu hadiseler, millî iktisatların dolayısile devlet bütçelerinin gelir menbalarını kısmıştır. Müstakriz devletler, bu vaziyet karşısında istikraz faizlerini ödeyebilmek için yeni yeni istikrazlar akti mecburiyetinde kalıyorlar. Bazıları da borçlarını tecile çalışıyorlar. Son senelerin karakteristik ciheti buradadır. Buhrandan dolayı millî geliri azalan her memleket senelik mükellefiyetlerini yeni istikrazlarla eda etmekte ve binnetice daha ağır yükler altına girerek halk kütlelerinin tediye kabiliyetlerini daha ziyade düşürmektedirler.
***
Şimdiye kadar piyasalarda pek sağlam addedilen Cemiyeti Akvam istikrazları tahvilâtı da umumî buhrandan uzak kalamamıştır. Büyük devletler tarafından garanti altına alınmış olan birçok istikrazlar, bu sağlam garantilere rağmen büyük sukutlar kaydetmektdirler.
| Cemiyeti Akvamın mürakabası altında bulunan istikrazların isimleri | Kurun vasıl olduğu en yüksek seviye | Mayıs iptidasında | |
| - | 1931 | 1932 | 1932 |
| Avusturya garantili %7 | 105.25 | 100.75 | 98 |
| Bulgaristan 1926 %7 | 78.5 | 34.25 | 27 |
| İstikrar istikrazı %7.7 | 83.75 | 34.25 | 32 |
| Yunanistan muhacir istikrazı %7 | 104.25 | 81.25 | 55 |
| İstikrar istikrazı %7 | 94.125 | 66.- | 34 |
| Macaristan 1924 % 7.5 | 105.31 | 70.- | 53 |
| Macaristan 1924 % 7.5 | 98.5 | 45.- | 37 |
| Macaristan 1924 % 6 | 88.5 | 35.- | 25 |
| Avusturya %7 | 98.5 | 49.24 | 48 |
| Yunanistan Nafıa işleri %7 | 90.- | 56.- | 34 |
| Romanya %7 | 82.62 | 71.62 | 47 |
Bu şerait altında yeniden istikraz akteden devletler, tahvilât kurlarının mütemadî sukutu karşısında istikrazatın umumî yekûnunda daima zarar etmektedirler. Tahvilât kurları sukut halinde iken çıkarılan istikraz tahvilatını emisyon tarihindeki kurlardan çok dun satılacağı aşıkârdır. Bu keyfiyet müstakriz devletleri yeni yeni mükellefiyetlere sevketmektedir.
***
Muhtelif memleketlerin borçlarının senelere göre artışını ve buna müvazi olarak hayat pahalılığının da nasıl tezayüt ettiğini görelim:
Harici borçlar:
| - | 1922/23 | 1926 | 1928/29 |
| Avusturya milyon şilin | 96.0 | 1.992.6 | 2.209.0 |
| Bulgaristan milyon leva | 19.8 | 35.1 | 35.8 |
| Macaristan milyon Pengö | 4.4 | 14.8 | - |
| Yunanistan milyon drahmi | 11.1 | 28.7 | 29.8 |
Hayat pahalılığı:
| - | 1914 | 1923 | 1926 | 1929 |
| Avusturya | 100 | 76 | 103 | 112 |
| Macaristan | 100 | 116 | 103 | 119 |
| Bulgaristan | 100 | - | 104 | 112.1 |
| Yunanistan | 100 | 109 | 126 | 129.3 |
| Etonya | 100 | 94 | 107 | 121 |
Bu rakamlar gösteriyor ki, istikrazlar, yaşama şartlarını ucuzlatmamış bilâkis borçların muntazaman tediyesi zarureti karşısında halkın varidatından ıarh edilen vergilerle halkın alım kabiliyeti daralmıştır.